247 triệu người Trung Quốc bỏ "bát cơm sắt": Xu hướng hay bẫy thu nhập?

Làn sóng lao động Trung Quốc từ bỏ “bát cơm sắt” để làm việc tự do đang tạo ra những chuyển dịch sâu sắc trong cấu trúc thị trường lao động hiện đại.

Tại các bệnh viện đông đúc ở Quảng Châu, hình ảnh Zhao Xiaoyu, một cử nhân điều dưỡng 25 tuổi, đang tất bật dẫn bệnh nhân qua các hành lang chật chội đã trở nên quen thuộc. Cô không mặc áo blouse, cũng không thuộc biên chế y tế nào. Thay vào đó, Zhao là một “hộ tống y tế” tự do, kiếm sống bằng cách hỗ trợ thủ tục và xếp hàng giúp người bệnh thông qua các nền tảng số.

Với thu nhập dao động từ 6.000 đến 8.000 nhân dân tệ mỗi tháng, Zhao chấp nhận sự bấp bênh để đổi lấy quyền làm chủ thời gian — một sự đánh đổi mà thế hệ trẻ Trung Quốc đang thực hiện ở quy mô khổng lồ.

Sự chuyển dịch lịch sử: Khi “bát cơm sắt” không còn là báu vật

Dữ liệu tính đến quý III/2025 đã phác họa một bức tranh kinh tế đầy biến động: khoảng 247 triệu người tại Trung Quốc đang hoạt động trong nền kinh tế linh hoạt (gig economy). Con số này chiếm tới 30% tổng lực lượng lao động, tăng mạnh so với mức 200 triệu người vào năm 2021. Đáng chú ý, nhóm lao động dưới 24 tuổi đang chiếm ưu thế tuyệt đối, nắm giữ hơn một nửa số lượng nhân sự trên các nền tảng số.

Đây không chỉ là sự thay đổi về loại hình công việc, mà là một cuộc cách mạng về tư duy nghề nghiệp. Khái niệm “bát cơm sắt” — những vị trí biên chế ổn định trong cơ quan nhà nước hay tập đoàn lớn — đang dần mất đi sức hút. Nguyên nhân đến từ sự cạnh tranh khốc liệt khi số lượng sinh viên tốt nghiệp lập đỉnh mới mỗi năm, cùng với sự kiệt quệ của giới trẻ trước văn hóa làm việc “996” (làm việc từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, 6 ngày/tuần).

Hai thái cực của nền kinh tế chia sẻ

Thị trường lao động mới đang phân hóa thành hai nhóm rõ rệt:

• Nhóm lao động vật lý: Bao gồm tài xế công nghệ, nhân viên giao hàng và những người làm dịch vụ hộ tống y tế như Zhao Xiaoyu.
• Nhóm lao động số (Digital Nomads): Những người tận dụng sức mạnh công nghệ để làm livestream, sáng tạo nội dung, lập trình hoặc thiết kế từ xa.

Andrew Liu, một lập trình viên 29 tuổi, là minh chứng cho nhóm thứ hai. Sau khi rời bỏ một gã khổng lồ Internet, anh hiện phát triển các sản phẩm AI độc lập với thu nhập lên tới 500.000 nhân dân tệ/năm. Ngược lại, Bruce Tang, 24 tuổi, lại chọn nghề “bạn đồng hành du lịch”, biến sở thích xê dịch thành công cụ kiếm tiền hàng ngày. Với họ, công việc là một phần của lối sống, không phải là một xiềng xích hành chính.

Mặt tối của sự tự do: Nền kinh tế “làm mọi thứ” và lỗ hổng an sinh

Tuy nhiên, đằng sau vẻ ngoài hào nhoáng của sự tự chủ là một thực tế khắc nghiệt. Theo phân tích từ The Wall Street Journal, sự gia tăng đột biến của lao động thời vụ thường là dấu hiệu của một nền kinh tế vĩ mô đang chậm lại. Đối với nhiều người, làm việc tự do không phải là lựa chọn, mà là sự sinh tồn khi các cơ hội việc làm chính quy dần thu hẹp.

Trên các nền tảng như Xianyu (Alibaba), một “nền kinh tế làm mọi thứ” đang hình thành, nơi người trẻ rao bán mọi kỹ năng từ dắt chó đi dạo, đổ rác hộ đến cả những dịch vụ tâm lý như “trò chuyện đêm khuya”.

Sự bất ổn còn lan rộng sang cả những ngành nghề danh giá. South China Morning Post ghi nhận thu nhập của giới y bác sĩ tại Trung Quốc có thời điểm sụt giảm 30-40%. Hệ quả là không ít bác sĩ phải làm thêm nghề giao đồ ăn để trang trải chi phí sinh hoạt. Một khảo sát năm 2025 cho thấy, gần 80% lao động nền tảng chỉ kiếm được dưới 2.000 nhân dân tệ/tháng, buộc họ phải làm việc tới 14 giờ mỗi ngày để duy trì mức sống tối thiểu.

Vùng xám pháp lý và nỗ lực điều tiết từ chính phủ

Rủi ro lớn nhất của mô hình này chính là sự thiếu hụt mạng lưới an sinh. Phần lớn lao động gig không có hợp đồng, không bảo hiểm và không lương hưu. Họ đang sống trong một “vùng xám pháp lý”, nơi mọi rủi ro về sức khỏe và thất nghiệp đều do cá nhân tự gánh chịu.

Trước tình hình này, chính quyền Trung Quốc đã bắt đầu can thiệp quyết liệt. Một kế hoạch gồm 12 điểm đã được công bố nhằm bảo vệ quyền lợi cho hơn 200 triệu lao động thời vụ. Các trọng tâm bao gồm: yêu cầu tính minh bạch trong thuật toán phân bổ công việc của các nền tảng công nghệ, đảm bảo mức lương công bằng và gỡ bỏ các rào cản hành chính về hộ khẩu để người lao động dễ dàng tiếp cận bảo hiểm y tế, lương hưu.

Sự trỗi dậy của nền kinh tế gig là minh chứng cho thấy việc làm ổn định đang dần trở thành một thứ xa xỉ. Đối với thế hệ mới, câu hỏi không còn là “chọn tự do hay ổn định”, mà là làm thế nào để tồn tại trong một thị trường lao động không ngừng biến động. Bạn nghĩ sao về xu hướng làm việc tự do này? Liệu đây có phải là tương lai của mọi nền kinh tế?