AI là "vật tế thần" hay lý do thực sự khiến hàng loạt nhân sự bị sa thải?

Làn sóng sa thải nhân sự vì AI đang diễn ra mạnh mẽ tại các tập đoàn công nghệ, nhưng thực chất đây thường là “vỏ bọc” cho những sai lầm trong chiến lược vận hành.

Khi hàng nghìn nhân viên nhận thông báo chấm dứt hợp đồng với lý do “tối ưu hóa cho kỷ nguyên AI”, nhiều người tin rằng máy móc đã thực sự giành chiến thắng. Tuy nhiên, các chiến lược gia tài chính và chuyên gia nhân sự hàng đầu lại nhìn thấy một kịch bản thực dụng và trần trụi hơn nhiều đằng sau những tuyên bố hoa mỹ của giới lãnh đạo doanh nghiệp.

AI - “Chiếc mặt nạ” hoàn hảo cho các đợt cắt giảm quy mô lớn

Thị trường lao động đang chứng kiến một cuộc thanh lọc khốc liệt. Dữ liệu từ công ty tư vấn Challenger, Gray & Christmas cho thấy số lượng thông báo sa thải trong tháng 4 đã tăng vọt 38%, trong đó trí tuệ nhân tạo là nguyên nhân được viện dẫn nhiều nhất trong hai tháng liên tiếp.

Nhìn vào thực tế, những cái tên như Coinbase đã cắt giảm 14% nhân sự, hay Cloudflare chia tay khoảng 1.100 người (tương đương 20% lực lượng lao động). Các ông lớn như Meta, Amazon và Block cũng liên tục phát đi tín hiệu thu hẹp quy mô tuyển dụng. Nhưng liệu AI có đủ sức thay thế hàng nghìn vị trí đó chỉ trong một thời gian ngắn?

Ông Adam Coons, Giám đốc đầu tư tại Winthrop Capital, nhận định rằng AI đang bị biến thành một “vật tế thần hoàn hảo”. Theo ông, nhiều doanh nghiệp đã mở rộng quá nóng trong giai đoạn trước và giờ đây họ tận dụng làn sóng công nghệ để loại bỏ nhân sự dư thừa mà không làm tổn hại đến hình ảnh thương hiệu trong mắt nhà đầu tư.

Minh chứng rõ nhất là bức tranh việc làm tổng thể tại Mỹ: trong khi ngành IT mất đi 342.000 việc làm kể từ đỉnh năm 2022, thì các lĩnh vực y tế, vận tải và bán lẻ vẫn tuyển dụng mạnh mẽ. Điều này cho thấy đây là sự điều chỉnh cục bộ của ngành công nghệ hơn là một cuộc diệt vong nghề nghiệp do AI gây ra.

Nghịch lý “¹⁄₄ nhân sự” và sự thật về tự động hóa

Nỗi sợ hãi là có cơ sở. Khảo sát của Microsoft trên 20.000 lao động toàn cầu cho thấy áp lực khủng khiếp trong việc chạy đua với công nghệ. Tuy nhiên, khoảng cách giữa “khả năng của AI” và “vận hành thực tế” là rất lớn.

McKinsey & Company chỉ ra rằng dù AI có thể xử lý tới 57% các hoạt động kỹ thuật, nhưng những hoạt động này thường là các tác vụ nhỏ, rời rạc. Một doanh nghiệp không thể đơn giản là dùng máy móc để xóa bỏ hoàn toàn một vị trí công việc cụ thể.

Nitin Seth, đồng sáng lập Incedo, đã đưa ra một ví dụ sắc sảo về nghịch lý ¹⁄₄ nhân sự: AI có thể giúp tăng 25% năng suất, nhưng doanh nghiệp không thể lấy 25% khối lượng công việc của 4 nhân viên khác nhau để gộp lại và sa thải một người. Công việc thực tế đòi hỏi sự kết nối, trách nhiệm và tư duy quản trị mà AI chưa thể đảm nhiệm.

Thay vì cướp mất việc làm, AI đang buộc người lao động phải tái định nghĩa vai trò. Điển hình là ngành kỹ sư phần mềm, nơi 90% nhân sự (theo khảo sát của Google) đã sử dụng công cụ hỗ trợ viết mã. Kỹ năng cốt lõi giờ đây không còn là gõ lệnh, mà là tư duy phản biện, khả năng giải quyết vấn đề và kiểm duyệt chất lượng hệ thống.

Tái định nghĩa giá trị lao động: Từ “Kỹ sư” sang “Người xây dựng”

Boris Cherny từ Anthropic dự báo khái niệm “kỹ sư phần mềm truyền thống” sẽ sớm biến mất, thay thế bằng thuật ngữ “người xây dựng” (builder). Ở đó, việc viết mã chỉ là một phần nhỏ, còn giá trị thực nằm ở khả năng điều phối giữa tư duy con người và tốc độ của máy móc.

Đối với giới đầu tư, đây là một bộ lọc khắc nghiệt. Eric Jackson từ EMJ Capital khuyên rằng không nên nhìn vào việc một công ty sa thải bao nhiêu người vì AI, mà hãy xem họ dùng AI để tạo ra lợi nhuận đột phá như thế nào. Ví dụ như Opendoor, họ không dùng AI để cắt giảm chi phí cho quy trình cũ, mà xây dựng lại toàn bộ mô hình vận hành trên một “tờ giấy trắng”.

Lời kết cho giới văn phòng

Theo Dan Priest (PwC Mỹ) và Umesh Ramakrishnan (Kingsley Gate), AI sẽ không xóa sổ hàng loạt ngành nghề ngay lập tức, nhưng quá trình tự động hóa sẽ “leo thang” từ những vị trí thấp nhất lên các tầng quản lý cao hơn. Sự xáo trộn là không thể tránh khỏi.

Bài học rút ra: AI không thay thế con người, nhưng những người biết dùng AI sẽ thay thế những người không biết. Thay vì lo lắng về việc bị sa thải, hãy tập trung chuyển dịch từ tư duy “thực thi’ sang tư duy “kiến trúc và kiểm soát”.

Bạn đánh giá thế nào về làn sóng sa thải hiện nay? Là sự tối ưu hóa tất yếu hay chỉ là chiêu trò truyền thông của các doanh nghiệp? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn ở phần bình luận bên dưới!